Konya-Karaman Hat Kesimine Elektrifikasyon Tesislerinin Kurulması Yapım
Karar No: 2015/UY.II-1149
İKN: 2014/97266
Karar İçeriği
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No
Gündem No
Karar Tarihi
Karar No
: 2015/026
: 27
: 17.04.2015
: 2015/UY.II-1149
TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER:
Başkan: Mahmut GÜRSES
Üyeler: II. Başkan Kazım ÖZKAN, Ali Kemal AKKOÇ, Ahmet ÖZBAKIR, Mehmet Zeki
ADLI, Hasan KOCAGÖZ, Hamdi GÜLEÇ
BAŞVURU SAHİBİ:
Yapı Merkezi İnş. ve San. A.Ş.,
Burhaniye Mah. Hacı Reşit Paşa Sokak No:4 Çamlıca/ Üsküdar/İSTANBUL
İHALEYİ YAPAN İDARE:
T.C Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğü
TCDD İşletmesi Genel Müdürlüğü 06280 Altındağ/ANKARA
BAŞVURUYA KONU İHALE:
2014/97266 İhale Kayıt Numaralı “Konya-Karaman Hat Kesimine Elektrifikasyon
Tesislerinin Kurulması Yapım” İhalesi
KURUM TARAFINDAN YAPILAN İNCELEME:
T.C Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğü tarafından 25.09.2014 tarihinde
açık ihale usulü ile gerçekleştirilen “Konya-Karaman Hat Kesimine Elektrifikasyon
Tesislerinin Kurulması Yapım” ihalesine ilişkin olarak Yapı Merkezi İnş. Ve San. A.Ş. nin
10.02.2015 tarihinde yaptığı şikâyet başvurusu hakkında idare tarafından süresi içinde karar
alınmaması üzerine, başvuru sahibince 02.03.2015 tarih ve 19321 sayı ile Kurum kayıtlarına
alınan 02.03.2015 tarihli dilekçe ile itirazen şikâyet başvurusunda bulunulmuştur.
Başvuruya ilişkin olarak 2015/588 sayılı itirazen şikâyet dosyası kapsamında yapılan
inceleme neticesinde esas inceleme raporu tanzim edilmiştir.
KARAR:
Esas inceleme raporu ve ekleri incelendi.
İtirazen şikâyet dilekçesinde özetle,
1) İdari Şartname’nin 46.7 nci maddesinde birim fiyat teklif cetvelinin yanı sıra,
Teknik şartname ekindeki keşif-metraj listelerinin de doldurularak basılı ve CD ortamında
teklif zarfı kapsamında sunulmasının istendiği, ihale üzerinde bırakılan Şahin Yılmaz Enj. İnş.
Taah. San. ve Tic. Ltd. Şti. - Emre Ray Enj. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. İş Ortaklığı tarafından
sunulan ve birim fiyat teklif cetvelindeki fiyatlar esas alınarak hazırlanması gereken keşif-
metraj listelerinin söz konusu Şartname maddesine uygun düzenlenmediği, ayrıca Teknik
Şartname’nin eki keşif-metraj listelerinde yer verilmeyen bazı iş kalemlerine ihale üzerinde
bırakılan istekli tarafından sunulan keşif-metraj listelerinde yer verildiği ve bu iş kalemlerine
ilişkin olarak ihale üzerinde bırakılan istekliye ait analizlerde yer alan fiyatların yedek
malzeme listesindeki fiyatlarla uyumlu olmadığı,
2) İdari Şartname’nin 46.6’ncı maddesinde yedek malzemelere, Sözleşme Tasarısı’nın
33.10’nuncu maddesinde de ihzarata ilişkin düzenlemelere yer verildiği, söz konusu hususlara
ilişkin olarak teklif zarfı kapsamında isteklilerden herhangi bir belgenin sunulmasının
istenmediği, ihale dokümanında talep edilip edilmediğine bakılmaksızın isteklilerin teklif
zarfı kapsamında sunmuş olduğu bütün belgeler ihale dokümanının eki olduğundan bu
1
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No
Gündem No
Karar Tarihi
Karar No
: 2015/026
: 27
: 17.04.2015
: 2015/UY.II-1149
belgelerin ihale dokümanındaki düzenlemelere uygun olması gerektiği, bu çerçevede talep
edilmemesine rağmen ihale üzerinde bırakılan istekli tarafından sunulan yedek malzeme
listesinin İdari Şartname’nin 46.6’ncı maddesindeki düzenlemeye uygun olmadığı ve
sunulmuş olması halinde ihzarat listesinin Sözleşme Tasarısı’nın 33.10’nuncu maddesindeki
düzenlemeye uygun olup olmadığının incelenmesi gerektiği,
3) İhale üzerinde bırakılan istekli Şahin Yılmaz Enj. İnş. Taah. San. ve Tic. Ltd. Şti. -
Emre Ray Enj. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. İş Ortaklığı tarafından sunulan ve pilot ortak Şahin
Yılmaz Enj. İnş. Taah. San. ve Tic. Ltd. Şti. adına düzenlenen alt yüklenici iş deneyim
belgesindeki belge tutarının güncellenmesinde, yüklenici ile idare arasında imzalanan asıl
sözleşmeye ait tarihin değil, yüklenici ile alt yüklenici arasındaki sözleşmenin tarihinin
dikkate alındığı ve bu suretle asgari iş deneyim tutarına sahip olmamasına rağmen ihalenin
adı geçen istekli üzerinde bırakıldığı, idarece tesis edilen söz konusu işlemin mevzuata uygun
olmadığı, ayrıca Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 39’uncu maddesinin altıncı
fıkrasında, iş ortaklığı olarak ihaleye teklif sunan isteklilerin sahip olması gereken asgari iş
deneyim oranlarına yer verildiği, ihale üzerinde bırakılan İş Ortaklığının söz konusu maddede
belirtilen asgari oranları sağlamadığının tahmin edildiği,
4) İhale üzerinde bırakılan isteklinin aşırı düşük teklif sorgulaması kapsamında
sunmuş olduğu analizlerin idareye ait analizlerle ve analizlerdeki malzeme-işçilik birim
fiyatlarının keşif-metraj listelerindeki fiyatlarla uyumlu olup olmadığı, fiyat tekliflerinin
mevzuata uygun düzenlenip düzenlenmediği ve maliyet-satış tutarı tespit tutanakları ile
uyumlu olup olmadığı, fiyat tekliflerinin teklif sunulan alanda ticari faaliyette bulan
firmalardan alınıp alınmadığı, açıklama kapsamında EK-O.7 tutanağının sunulmuş olması
halinde bunun mevzuata uygun düzenlenip düzenlenmediği hususlarının incelenmesi ve
mevzuata uygun açıklama yapılmadığının tespiti halinde söz konusu isteklinin teklifinin
değerlendirme dışı bırakılması gerektiği iddialarına yer verilmiştir.
A) Başvuru sahibinin iddialarının değerlendirilmesi sonucunda aşağıdaki hususlar
tespit edilmiştir.
1) Başvuru sahibinin 1’inci iddiasına ilişkin olarak:
İdari Şartname’nin 46.7’nci maddesinde “Birim fiyat teklif cetvellerinin yanı sıra
teknik şartname eklerindeki icmal sayfaları ile sözleşme uygulamasında ve yatırım teşvik
belgesi müracaatında kullanılmak üzere keşif -metraj listeleri de doldurularak basılının
yanında CD (excel) olarak ta teklifle birlikte sunulması zorunludur. Bu dokümanların teklifle
birlikte verilmemesi halinde teklif değerlendirme dışı bırakılacaktır.” düzenlemesi yer
almaktadır.
İhale işlem dosyası kapsamında idarece gönderilen belgeler incelendiğinde, aktarılan
Yönetmelik hükmü uyarınca ihale üzerinde bırakılan istekli Şahin Yılmaz Enj. İnş. Taah. San.
ve Tic. Ltd. Şti. - Emre Ray Enj. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. İş Ortaklığı’nın basılı ve CD
ortamında sunmuş olduğu keşif -metraj listelerinde yer alan birim fiyat ve toplam tutarların,
anılan istekliye ait birim fiyat teklif cetvelinde yer alan birim fiyat ve tutarlarla uyumlu
olduğu, dolayısıyla bu hususa yönelik olarak başvuru sahibinin iddiasının yerinde olmadığı
anlaşılmıştır.
2
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No
Gündem No
Karar Tarihi
Karar No
: 2015/026
: 27
: 17.04.2015
: 2015/UY.II-1149
Öte yandan Teknik Şartname’nin eki keşif-metraj listelerinde yer alan “Uzaktan
kumanda merkezi” adlı iş kalemine ilişkin olarak, bu iş kalemi bünyesinde yer alan girdilere,
ihale üzerinde bırakılan istekli tarafından sunulan keşif-metraj listelerinde ayrıca yer verildiği,
bu girdiler için öngörülen tutarların toplamının, söz konusu iş kalemi için birim fiyat teklif
cetvelinde öngörülen tutara eşit olduğu, başka bir ifade ile Teknik Şartname eki keşif-metraj
listelerinde yer almayan farklı bir iş kaleminin istekliye ait keşif-metraj listelerinde yer
verilmesinin söz konusu olmadığı tespit edilmiştir. Kaldı ki, Teknik Şartname’nin eki keşif-
metraj listelerindeki iş kalemlerine ek olarak, isteklilerce sunulan keşif-metraj listelerinde
farklı iş kalemlerine yer verilmiş olması ve bu iş kalemlerinin bileşenlerine ait birim
fiyatların, isteklilerce teklif zarfı kapsamında sunulması zorunlu olmayan yedek malzeme
listesindeki fiyatlarla uyumlu olmaması halinde dahi, bu hususun teklifinin değerlendirme dışı
bırakılmasına gerekçe oluşturamayacağı dikkate alındığında, başvuru sahibinin iddiasının
yerinde olmadığı, idarece tesis edilen işlemde mevzuata aykırılık bulunmadığı sonucuna
varılmıştır.
2) Başvuru sahibinin 2’nci iddiasına ilişkin olarak:
İdari Şartname’nin “Diğer Hususlar” başlıklı 46’ncı maddesinde “…46.6. Yükleniciler
idarenin isteyebileceği miktarda yedek malzemeyi teminle yükümlü olacaktır. Yüklenici
Elektrifikasyon Sitemleri için işin bitiminde TCDD’nin talep edebileceği yedek malzemeyi
ilgili B/Q listesinden %10 indirim yapıldıktan sonraki fiyatlarla vermekle yükümlü olacaktır.
Yedek malzeme teklif değerlendirmesine dâhil edilmeyecektir.” düzenlemesine yer verilmiştir.
Sözleşme Tasarısı’nın 33.10 uncu maddesinde “Bu projede onaylanan iş programına
göre %60 oranında ihzarat ödenecektir…” düzenlemesine yer verilerek aynı maddede ihzarat
edilecek kalemlere yer verilmiştir.
İhale işlem dosyası kapsamında idarece gönderilen belgeler incelendiğinde, ihale
üzerinde bırakılan istekli tarafından yedek malzemelere ait miktar, birim fiyat ve tutarların yer
aldığı yedek malzeme listesinin sunulduğu, ancak ihzarat edilecek iş kalemlerine ait listenin
sunulmadığı görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 24’üncü maddesinin birinci fıkrasının (e)
bendinde ihaleye katılabilme şartları ve istenilen belgelerin neler olduğunun ihale ilanında
belirtilmesinin zorunlu olduğu hükme bağlanmış, 27’nci maddesinin ikinci fıkrasının (e)
bendinde de, isteklilerde aranılan şartlar, belgeler ve yeterlik kriterlerinin idari şartnamede
belirtilmesi zorunlu tutulmuştur.
İncelemeye konu ihaleye ait İdari Şartname incelendiğinde, teklif zarfı kapsamında
yedek parça veya ihzarat listesinin sunulmasının istenmediği ve bu belgelerin yeterlik kriteri
olarak düzenlenmediği, İdari Şartname ve Sözleşme Tasarısı’nın yukarıda aktarılan
maddelerinin ise sözleşmenin uygulanması aşamasına ilişkin hususları içerdiği, bu itibarla
yeterlik kriteri olarak düzenlenmeyen ve teklif zarfı kapsamında sunulması istenmeyen,
belgeler üzerinden yeterlik değerlendirmesi yapılmasının mümkün olmadığı anlaşılmıştır.
Öte yandan başvuru sahibince sunulan teklif mektubunda, ihale dokümanını oluşturan
tüm belgelerin okunduğu, anlaşıldığı ve kabul edildiği beyan ve taahhüt edildiğinden,
yüklenicinin ihale konusu işi teklif etmiş olduğu bedelle ve yedek parçaya ilişkin aktarılan
hükümleri içeren ihale dokümanına uygun bir şekilde yerine getirmesi zorunlu olduğundan,
3
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No
Gündem No
Karar Tarihi
Karar No
: 2015/026
: 27
: 17.04.2015
: 2015/UY.II-1149
ihale konusu iş kapsamında herhangi bir bağlayıcılığı ve hukuki değeri bulunmayan yedek
parça listesine dayanılarak şartlı (alternatif) teklif sunulduğu sonucuna varılamayacağı
belirlenmiştir.
Bu çerçevede başvuru sahibinin incelemeye konu iddiasının yerinde olmadığı, idarece
tesis edilen işlemde mevzuata uyarlık bulunmadığı anlaşılmıştır.
3) Başvuru sahibinin 3’üncü iddiasına ilişkin olarak:
Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “İş deneyimini gösteren belgeler”
başlıklı 39’uncu maddesinin altıncı fıkrasında “İş ortaklığında, pilot ortağın istenen asgari iş
deneyim tutarının en az % 80’ini, diğer ortakların her birinin ise, istenen asgari iş deneyim
tutarının en az % 20’sini sağlaması zorunludur…” hükmü,
Aynı Yönetmelik’in “İş deneyim tutarının güncellenmesi” başlıklı 49’ncu maddesinde
“(1) İş deneyimini gösteren belgelerde yazılı tutarlar aşağıdaki şekilde güncellenir:
…
b) Anahtar teslimi götürü bedel veya teklif birim fiyat ya da karma teklif üzerinden
sözleşmeye bağlanan işlere ilişkin iş deneyim belgeleri; sözleşmenin yapıldığı aydan bir
önceki aya ait endeksin, ilk ilan veya davet tarihinin içinde bulunduğu aydan bir önceki aya
ait endekse oranlanması suretiyle bulunan katsayı üzerinden güncellenir.
…
(3) Türk Lirası üzerinden teklif verilen ihalelerde, yabancı para birimi cinsinden
sözleşmeye bağlanan işlere ilişkin iş deneyimini gösteren belgelerin tutarları, belgeye konu
işin sözleşme tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
döviz alış kuru üzerinden Türk Lirasına çevrilir. Bulunan bu tutar, birinci fıkranın (b)
bendine göre güncellenir…” hükmü,
İdari Şartname’nin “İhaleye katılabilmek için gereken belgeler ve yeterlik kriterleri”
başlıklı 7’nci maddesinde “…7.5.1…İstekli tarafından teklif edilen bedelin % 50'inden az
olmamak üzere, ihale konusu iş veya benzer işlere ait tek sözleşmeye ilişkin iş deneyimini
gösteren belgelerin sunulması gerekir.
İş ortaklığında, pilot ortağın istenen asgari iş deneyim tutarının en az % 80ini, diğer
ortakların her birinin ise, istenen asgari iş deneyim tutarının en az % 20sini sağlaması
zorunludur…” düzenlemesi yer almaktadır.
İhale üzerinde bırakılan istekli Şahin Yılmaz Enj. İnş. Taah. San. ve Tic. Ltd. Şti. -
Emre Ray Enj. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. İş Ortaklığı pilot ortağının %51 ortaklık oranı ile
Şahin Yılmaz Enj. İnş. Taah. San. ve Tic. Ltd. Şti. olduğu, iş ortaklığı tarafından sunulan ve
pilot ortağa ait olan alt yüklenici iş bitirme belgesinde iş sahibi idarenin “TCDD İşletmesi
Genel Müdürlüğü”, işverenin “Ute Inelin (Inabensa S.A., Elecnor S.A., Ineco S.A.) Spanish
Group”, esas işin sözleşme tarihinin “18.12.1998”, altyüklenicinin yüklenici ile yaptığı
sözleşme tarihinin 21.09.2001, belge tutarının 3.127.251,29 USD olduğu görülmüştür.
Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin aktarılan maddesinde iş deneyim
belgesinin güncellenmesinde esas alınacak tarihin “iş deneyim belgesine konu işin sözleşme
tarihi” olduğu hüküm altına alınmıştır. Alt yüklenici iş deneyim belgelerinde, iş deneyim
belgesine konu iş, esas iş olmayıp, esas işin bir kısmını teşkil eden ve alt yüklenici tarafından
gerçekleştirilen iş olmaktadır. Öte yandan iş deneyim belgelerinin güncellenmesindeki amacın
4
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No
Gündem No
Karar Tarihi
Karar No
: 2015/026
: 27
: 17.04.2015
: 2015/UY.II-1149
yapılan işin tutarının, fiyatların genel düzeyinde meydana gelen değişiklikten arındırılarak
reel değerinin tespiti olduğundan, alt yüklenici iş deneyim belgelerinin tutarının
güncellenmesinde dikkate alınması gereken tarihin, alt yükleniciyi yükümlük altına sokan
sözleşmenin tarihi olması da doğaldır.
Bu çerçevede pilot ortak Şahin Yılmaz Enj. İnş. Taah. San. ve Tic. Ltd. Şti.ne ait alt
yüklenici iş deneyim belgesinin belge tutarının güncellenmesinde, bu belgeye esas teşkil eden
ve alt yüklenici ile yüklenici arasında imzalanan sözleşmenin tarihi olan 21.09.2001’in
dikkate alınması gerektiği belirlenmiştir.
İhale üzerinde bırakılan iş ortaklığının teklif bedelinin 48.717.000,00 TL olduğu göz
önünde bulundurulduğunda, aktarılan Şartname maddesi uyarınca pilot ortağın sahip olması
gereken asgari iş deneyim tutarının 19.486.800,00 TL olması gerektiği anlaşılmıştır. Aktarılan
Yönetmelik hükmü ve yapılan açıklamalar çerçevesinde pilot ortağa ait iş deneyim belgesinin
güncel tutarının 20.031.171,82 TL olduğu ve bu tutarın pilot ortağın sahip olması gereken
asgari iş deneyim tutarını karşıladığı görülmüştür.
Öte yandan özel ortak Emre Ray Enj. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.ye ait 25.08.2011 tarih
ve 18590 sayılı, T.C. Devlet Demiryolları Genel Müdürlüğü tarafından düzenlenen,
“Esenkent-Sincan arası yol üstyapı ve elektrifikasyon işleri yapım işi”ne ait iş deneyim
belgesinde, elektrifikasyon iş grubuna ait güncel tutarın 10.512.051,64 TL olduğu ve bu
tutarın özel ortağın sahip olması gereken asgari iş deneyim tutarı olan 4.871.700,00 TL’den
daha fazla olduğu görülmüş, bu itibarla özel ortağa ait iş deneyim belgesi tutarının yeterli
olduğu anlaşılmıştır.
Sonuç olarak, ihale üzerinde bırakılan İş Ortaklığı tarafından sunulan iş deneyim
belgelerinin yeterli olduğu anlaşıldığından, idarece tesis edilen işlemde mevzuata aykırılık
bulunmadığı, başvuru sahibinin incelemeye konu iddiasının yerinde olmadığı belirlenmiştir.
4) Başvuru sahibinin 4’üncü iddiasına ilişkin olarak:
İdari Şartname’nin 33’üncü maddesinde, teklifi sınır değerin altında kalan isteklilerden
4734 sayılı Kanun’un 38’inci maddesine göre açıklama isteneceği düzenlenmiş, bu
düzenleme uyarınca, idarece hesaplanan sınır değer olan 51.049.083,51 TL’nin altında teklif
sunan iki istekliden aşırı düşük teklif açıklaması istenmiş, açıklama sunan isteklilerden Ultra
Tek. San. ve Tic. A.Ş.nin açıklaması idarece uygun bulunmayarak teklifi değerlendirme dışı
bırakılmış ve açıklaması uygun bulunan diğer istekli Şahin Yılmaz Enerj. İnş. Taah. San. ve
Tic. Ltd. Şti.- Emre Ray Enerj. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. İş Ortaklığı ekonomik açıdan en
avantajlı teklif sahibi olarak belirlenmiştir.
Başvuru sahibinin iddiası ihale üzerinde bırakılan isteklinin aşırı düşük teklif
açıklamasının mevzuata uygun olmadığına yönelik olmakla birlikte, inceleme kapsamında
öncelikle açıklamanın mevzuata uygun bir şekilde idarece istenip istenmediğinin tespitinin
yapılması gerektiği düşünülmüştür.
Kamu İhale Genel Tebliği’nin “Aşırı düşük teklif sorgulaması öngörülen ihalelerde
yaklaşık maliyetin hesaplanması sırasında yapılacak işlemler” başlıklı 35’nci maddesinde
“38.1. İdare, yaklaşık maliyetin hesaplanması sırasında her bir iş kalemi/grubunun yaklaşık
maliyete oranını tespit edecektir. Yaklaşık maliyeti oluşturan iş kalemleri/grupları
5
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No
Gündem No
Karar Tarihi
Karar No
: 2015/026
: 27
: 17.04.2015
: 2015/UY.II-1149
tutarlarının büyükten küçüğe sıralandığı ve oranların kümülatif toplamının da gösterildiği
“sıralı iş kalemleri/grupları listesi” ile iş kalemleri/gruplarına ait ayrıntılı analizler ve analiz
girdilerinin tutarları itibarıyla küçükten büyüğe sıralanmış halini gösteren “sıralı analiz
girdileri tablosu” hazırlanarak yaklaşık maliyet hesap cetveli kapsamında ihale onay
belgesine eklenecektir. Sıralı iş kalemleri/grupları listesi oluşturulurken, iş kalemleri/grupları
tutarlarının yaklaşık maliyete oranları, en yakın dört ondalık basamaklı sayıya getirilecek
biçimde yuvarlanacak ve bu oranların toplamının, yuvarlama nedeni ile 1 den farklı olması
dikkate alınmayacaktır…” açıklamasına,
Anılan Tebliğ’in “Sınır değer tespiti ve aşırı düşük teklifler” başlıklı 45’nci
maddesinde “…45.1.2.1. İhale komisyonunca, (38.1) maddesi kapsamında idarece hazırlanan
“sıralı iş kalemleri/grupları listesi” kullanılarak yaklaşık maliyetin % 80’lik kısmına giren iş
kalemleri/grupları belirlenir.
Sıralı listeye göre, tutarlarının yaklaşık maliyete oranlarının kümülatif toplamı % 80
oranına kadar olan iş kalemleri/grupları ile kümülatif toplama eklendiğinde % 80 oranının
aşılmasına neden olan iş kalemi/grubu, sorgulamaya tabi tutulacak olan iş kalemleri/grupları
olarak belirlenecektir. Bunların dışında kalan iş kalemleri/grupları için sorgulama
yapılmayacaktır.
45.1.2.2. İhale komisyonu tarafından, açıklama istenilmesi gereken iş
kalemleri/gruplarına ait idarece (38.1) maddesine göre oluşturulan “sıralı analiz girdileri
listesi” kullanılarak tutarı kar ve genel gider hariç analiz toplamının % 3’üne eşit ve bu
tutarın altında olan analiz girdileri tespit edilecektir.
Yaklaşık maliyeti oluşturan iş kalemi/grubu analizlerindeki analiz girdilerinden, tutarı
kar ve genel gider hariç analiz toplamının %3’üne eşit ve altında olanlar için isteklilerden
açıklama yapılması istenilmeyecektir.
Tutarı, kar ve genel gider hariç analiz toplamının % 3’üne eşit veya altında olması
nedeniyle sorgulamaya tabi tutulmayacak analiz girdilerinin tutarlarının kümülatif
toplamının kar ve genel gider hariç analiz toplamının %15’ini aşması durumunda; en küçük
tutardan itibaren kümülatif toplamda % 15’lik tutarın aşılmasına neden olan analiz girdisi
belirlenecek, tutarı bu girdinin tutarından daha az olan girdiler için açıklama
istenilmeyecektir.
Aynı girdinin yaklaşık maliyeti oluşturan birden fazla iş kalemi/grubunun analizinde
yer alması halinde bu girdinin oranı her analiz için ayrı ayrı değerlendirilerek analiz
toplamının % 3’ünün altında kalıp kalmadığına göre işlem yapılır. Herhangi bir analizdeki
oranı %3’ün üstünde olan analiz girdisi için açıklama istenilecektir.
Analizlerdeki işçilik girdisi, tutarları analiz toplamının % 3’üne eşit veya altında olsa
dahi, açıklama istenilmeyecek girdiler arasında yer alamaz.
45.1.2.3. İhale komisyonu teklifleri aşırı düşük olarak tespit edilen isteklilerden
(45.1.2.1) maddesinde belirlediği iş kalemleri/grupları için isteyeceği açıklama ile ilgili
yazıda, (45.1.2.2) maddesine göre açıklama istenilmeyecek olan analiz girdilerini de
belirtecektir.
İstekliler, teklifi kapsamında yer alan iş kalemleri/grupları için hazırlayacakları
analizlerde (45.1.2.2) maddesine göre açıklama istenilmeyecek olan analiz girdileri de dahil
analizlerini oluşturan tüm girdileri göstereceklerdir.
…
45.1.4. …Kamu kurum ve kuruluşlarınca yayımlanmış birim fiyatlar ile uyumlu
olmayan iş kalemleri (özel iş kalemleri) ile idarelerce tasarlanan ve birden fazla iş kalemini
ihtiva eden iş kalemleri (paçal iş kalemi) için bu iş kalemlerinde bulunan analiz girdileri ve
miktarlarının gösterildiği analiz formatlarının, ihale dokümanı kapsamında istekli
6
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No
Gündem No
Karar Tarihi
Karar No
: 2015/026
: 27
: 17.04.2015
: 2015/UY.II-1149
olabileceklere verilmesi gerekmektedir. Ancak idarece niteliği gereği analiz formatı
hazırlanamayan iş kalemlerine ilişkin isteklilerin açıklamaları kapsamında analiz
sunmalarına gerek olmayıp, anılan iş kalemlerine ilişkin açıklamalar 45.1.13 maddesi
uyarınca yapılabilir.” açıklaması yer almaktadır.
Teklif bedeli aşırı düşük bulunan isteklilere idarece gönderilen açıklama talep yazısı
ekinde, açıklama istenecek iş kalemleri listesi, açıklama istenecek analiz girdileri ve açıklama
istenmeyen malzemelerin listesine yer verildiği görülmüştür.
Açıklama istenecek iş kalemleri listesinde, “Sıralı iş kalemleri listesi”ne göre idarece
tespit edilen ve toplam tutarı yaklaşık maliyet tutarının %80,3’üne tekabül eden 15 adet iş
kalemi bulunduğu, söz konusu iş kalemlerinin kamu kurum ve kuruluşlarınca yayımlanmış
birim fiyatlar ile uyumlu olmayan özel iş kalemleri ile birden fazla iş kalemini ihtiva eden
paçal iş kalemi niteliğinde olduğu, açıklama talep yazısı ekinde söz konusu iş kalemlerine ait
analiz girdileri ve miktarlarının gösterildiği analiz formatlarının isteklilere verildiği
anlaşılmıştır.
İsteklilere verilen analiz formatları incelendiğinde, TRF 1.0 poz numaralı “İnşaat
işleri” adlı iş kalemi dışındaki diğer iş kalemlerinin tamamında malzeme, ekipman ve işçilik
girdi gruplarına yer verildiği, ekipman girdi grubu içinde tek bir girdi cinsi belirtilerek girdi
cinsinin “…her türlü ekipman ve makine kullanımı” şeklinde ifade edildiği ve bu girdiye
ilişkin ölçü birimi “saat” şeklinde verilerek her bir analiz için farklı miktarların belirtildiği
görülmüştür.
Aşırı düşük teklif açıklamalarının hazırlanmasına ve değerlendirmesine esas teşkil
eden analizlerde her bir iş kaleminin niteliğine uygun olarak kullanılacak makine ekipmanın
cinsinin ve cinsine göre miktarının belirtilmesinin zorunluluk arz ettiği, birden fazla makine-
ekipmanın yer aldığı iş kalemlerinde bu nitelikteki bir analizin kullanılmasının mümkün
olmadığı, ayrıca kullanılacak makine-ekipmanın cinsi bilinmeden yapılan açıklamanın ihale
dokümanına ve mevzuata uygunluğunun tespitinin de imkânsız olduğu düşünülmüştür.
Örneğin idarece hazırlanan örnek analiz formatında KKEP1.1.1 poz no’lu “1ST-1 PT
Taşıyan Santrifüj Betonarme Direkler” tanımlı iş kalemine ilişkin analizde ekipman girdisinin
“direk dikimi için her türlü ekipman ve makine kullanım ücreti” girdi miktarının “0,20 saat”
şeklinde, işçilik girdisinin ise “direk dikme, ayar ve çember beton ekip-işçi ücreti”, girdi
miktarının “2,10 saat” şeklinde belirtildiği görülmüş, söz konusu iş kalemi için Ultra
Teknoloji San. ve Tic. A.Ş.nin sunmuş olduğu analizde ekipman girdisi için; “kataner bakım
otosu”, “vagon ücreti”, “vinç bedeli”, “operatör makinist” girdilerine, aynı iş kalemi ve
girdi grubu için ihale üzerinde bırakılan istekli tarafından sunulan analizde; “kataner otosu”
ile “vagon ücreti” girdi cinslerine, bahsi geçen iş kaleminin işçilik girdisi için Ultra Teknoloji
San. ve Tic. A.Ş.nin sunmuş olduğu analizde; “elektrik ustası” ile “elektrik usta yardımcısı”
girdilerine, ihale üzerinde bırakılan istekli tarafından sunulan analizde ise “direk dikme
ustası”, “direk dikme düz işçi”, “direk ayar düz işçi”, “direk ayar usta işçi”, “direk ayar
formen”, “çember beton düz işçi” girdi cinslerine ve her girdi cinsi için ayrı ölçü birimi ve
miktarlarına yer verildiği, her iki isteklinin öngörmüş olduğu girdi cins, ölçü birimi ve
miktarlarının farklı olduğu görülmüştür. Aynı durumun diğer iş kalemleri için de mevcut
olduğu tespit edilmiştir.
7
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No
Gündem No
Karar Tarihi
Karar No
: 2015/026
: 27
: 17.04.2015
: 2015/UY.II-1149
Öte yandan açıklama istenen iş kalemleri arasında TRF 1.0 poz numaralı “İnşaat
işleri” adlı iş kaleminin bulunduğu, bu iş kalemine ait analizde malzeme ve nakliye girdi
grubu içerisinde “1 adet trafo merkezine ait saha ve cihaz inşaat işleri için gerekli malzeme”
girdisine yer verilerek ölçü biriminin “götürü”, miktarının “1,00” olarak belirtildiği, söz
konusu iş kalemine ait diğer bir girdinin komple işçilik olarak belirlendiği ve yine ölçü
biriminin “götürü”, miktarının ise “1,00” olarak ifade edildiği görülmüştür.
TRF 1.0 poz numaralı “İnşaat işleri” adlı iş kalemine ait birim fiyat tanımına
bakıldığında tanımın “Kazılar, dolgular, taş duvarlar, drenaj ve kablo kanalları, bina, iç ve
dış ihata, ihata kapıları, trafo temelleri, tekniğine uygun c3-c4-c5 demirli beton temellerin
yapımı, trafo binası, foseptik çukuru, yağ çukuru, yangın çukuru yangın duvarı, geri dönüş
akım rögarı, elektrik ve su tesisatı, testleri, topraklama, irtibatları dahil işletmeye hazır
teslimi” şeklinde yapıldığı görülmüştür.
Bahse konu iş kalemine ait tanımdan, “inşaat işleri” adlı iş kaleminin esas itibari ile
bir iş grubu mahiyetinde olduğu ve bünyesinde birbirinden farklı nitelikte birçok iş kaleminin
bulunduğu anlaşılmaktadır. Birbirinden farklı iş kalemlerinden oluşan ve birçok analiz girdisi
ihtiva eden söz konusu iş grubu için, gerek iş kalemlerinin gerekse iş kalemlerine ait girdilerin
ve miktarların belirli olduğu analiz veya analizlerin oluşturulması ve açıklamanın bu analiz
veya analizlere göre istenmesi gerekirken, ölçü birimi “götürü” şeklinde belirtilen ve tanım
içerisinde yer alan iş kalemleri ile girdilere ait detayları içermeyen analiz düzenlenmesi
suretiyle açıklama istenmesinin mevzuata uygun olmadığı, söz konusu analizin girdileri
içermemesi nedeni ile esas itibari ile analiz mahiyetinin de bulunmadığı, ayrıca bu analize
göre yapılacak açıklamanın ihale dokümanına ve mevzuata uygunluğun tespiti imkânının da
olmadığı anlaşılmıştır.
Nitekim Ultra Teknoloji San. ve Tic. A.Ş.nin söz konusu iş grubu için sunmuş olduğu
analizde, malzeme ve nakliye girdisi; “tesisat iş kalemleri” ile “kumanda binası ve şalt
sahası inşaat işleri” şeklinde ikiye ayrıldığı, “tesisat iş kalemleri”ne ilişkin olarak sunulan
analizde 60, “kumanda binası ve şalt sahası inşaat işleri”ne ilişkin olarak sunulan analizde de
49 farklı iş kalemine ve bunlara ilişkin miktarlara yer verildiği, ihale üzerinde bırakılan
isteklinin aynı iş grubu için sunmuş olduğu analizde ise ; “1 adet trafo merkezine ait saha ve
cihaz inşaat işleri için gerekli malzeme” girdisi için 16, işçilik girdisi için ise 8 farklı iş
kalemine ve bunlara ilişkin miktarlara yer verildiği, her iki isteklinin öngörmüş olduğu girdi
cins, ölçü birimi ve miktarlarının farklı olduğu belirlenmiştir.
Diğer taraftan KKEP 6.0 poz numaralı “Temeller” adlı iş kalemine ait birim fiyat
tanımına bakıldığında tanımın “Toprağın nakliyesi ve kazılan toprağın kaldırılması da dahil
her türlü beton, çelik direklerin temelleri için elle veya kazı makinası ya da kompresör ile
çeşitli yerlerde toprak kazı işleri, tesbit civatalarının temini ve yerleştirilmesi ve temelin
tamamlanması için gerekli tüm malzemede dahil tcdd kkep tk 202'ye göre çukurun kazılması,
betonun dökülmesi, temelin imalatı” şeklinde yapıldığı görülmüştür.
Söz konusu iş kaleminin, “İnşaat işleri” adlı iş kalemine benzer şekilde, birden fazla
iş kalemi ve girdisini bünyesinde barındırmasına rağmen idareye ait analizde bütün iş
kalemleri ve girdileri içerecek surette analizin düzenlenmediği tespit edilmiştir. Ayrıca söz
konusu iş kalemine ait analizde işçilik girdi grubu içerisinde “el ile kazı, kalıp çakma ve beton
dökme işçilik ücreti” ile “makine ile kazı, kalıp çakma ve beton dökme işçilik ücreti” şeklinde
iki girdi cinsine yer verildiği ve ölçü biriminin “m3” olarak belirtildiği görülmüştür. Niteliği
8
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No
Gündem No
Karar Tarihi
Karar No
: 2015/026
: 27
: 17.04.2015
: 2015/UY.II-1149
itibari ile birbirinden farklı nitelikteki işçiliklerin tek bir girdi cinsi içerinde gösterilmesi ve
ölçü biriminin “saat” yerine “m3” olarak belirtilmesinin, söz konusu iş kalemi için yapılan
açıklamaların ihale dokümanına ve mevzuata uygunluğunun tepitinin imkânsız kıldığı
anlaşılmıştır.
Yukarıda yapılan tespitler çerçevesinde, açıklama istenen iş kalemleri/gruplarına
ilişkin olarak idarece hazırlanan analizlerin iş kalemleri/gruplarına ait bütün girdileri ve bu
girdilere ait miktarları içerecek şekilde hazırlanmamış olması nedeniyle bütün isteklilerin aynı
verilere göre açıklama sunması ve sunulan açıklamaların ihale dokümanına ve mevzuata
uygunluğunun tespitinin yapılması imkanının ortadan kalktığı, ayrıca aşırı düşük teklif
sorgulamasına esas olacak sıralı analiz girdileri tablolarının da mevcut analizlerle
oluşturulmasının mümkün olmadığı anlaşılmıştır.
Bu itibarla, ihale konusu işe ait iş kalemleri/gruplarının tariflerine uygun olarak, iş
kalemleri/gruplarına ait bütün girdileri, uygun ölçü birimleri ve miktarları içerecek surette
analizlerin hazırlanması ve bu analizlere göre aşırı düşük teklif açıklamalarının istenmesi
gerekmekte iken, uygun olmayan analizlerle açıklama istenmiş olması mevzuata uygun
olmadığından, aşırı düşük teklif açıklamalarının yeniden istenmesi gerektiği sonucuna
varılmıştır.
B) İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Yönetmelik’in 18’inci maddesinin ikinci
fıkrası yönünden yapılan inceleme sonucunda tespit edilen aykırılıklar ve buna ilişkin
inceleme ve hukuki değerlendirme aşağıda yapılmıştır.
23.01.2015 tarihli ihale komisyonu kararında E+M Elek. Sis. Hiz. A.Ş.nin sunmuş
belgelere yönelik olarak yapılan değerlendirmede, sunulan iş deneyim belgesinde ihale
konusu iş ve benzer işe ilişkin olmayan kısımların bulunduğu, bu kısımlara ait parasal
tutarların belirli olmadığı ve bu nedenle gerekli bilgi ve belgelerin istenmesi gerektiği
tespitinin yapıldığı, ancak aynı komisyon kararında söz konusu istekli tarafından teklif zarfı
kapsamında sunulan yedek parça ve ihzarat listelerinin ihale dokümanındaki düzenlemelere
uygun olmadığı gerekçesiyle teklifinin değerlendirme dışı bırakılması gerektiği sonucuna
varıldığı ve bu gerekçeyle de iş deneyimine ilişkin belgelerin istenmesine gerek
bulunmadığına karar verildiği görülmüştür.
E+M Elek. Sis. Hiz. A.Ş. tarafından sunulan 19.08.2008 tarihli ve 16973 sayılı alt
yüklenici iş bitirme belgesinde, iş sahibi idarenin “İstanbul Büyükşehir Belediyesi İstanbul
Elktrik Tarmvay ve Tünel İşletmeleri Genel Müdürlüğü”, işverenin “Transstory-
Hazinedaroğlu-Ünüvar Adi Ortalığı”, esas işin adının “Sultançiftliği-Edirnekapı Raylı Toplu
Taşıma Sistemi İnşaatı ve Elktro-Mekanik İşleri Yapım İşi”, altyüklenici tarafından yapılan iş
kısımlarının ise “Sinyal sistemi, enerji temini ve cer gücü sistemi, katener sistemi, anons
sistemi, araç takip sistemi, asansör sistemleri, aydınlatma sistemi, kapalı devre televizyon
sistemi, sinyalizasyon ve zayıf akım kablo sistemleri, enerji scada ve kontrol sistemi, güvenlik
sistemi, haberleşme altyapı sistemi, havalandırma scada ve kontrol sistemi, topraklama
sistemi, istasyon temel topraklama sistemi, kaçak akım sistemi, telsiz sistemi, telefon sistemi,
drenaj sistemi, yolcu geçiş ve kontrol sistemi, yardımcı alanlar havalandırma sistemi,
yangından korunma ve yangın söndürme sistemleri, gazlı söndürme sistemi, yangın ihbar
sistemi” şeklinde belirtildiği görülmüştür.
9
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No
Gündem No
Karar Tarihi
Karar No
: 2015/026
: 27
: 17.04.2015
: 2015/UY.II-1149
E+M Elek. Sis. Hiz. A.Ş.nin değerlendirme dışı bırakılma gerekçelerine ilişkin olarak
25.02.2015 tarihinde ve 17787 sayı numarası ile Kuruma yapmış olduğu itirazen şikayet
başvurusu kapsamında yapılan inceleme neticesinde, 17.04.2015 tarih ve 2015/UY.II-1148
sayılı karar sonucunda E+M Elek. Sis. Hiz. A.Ş.nin teklifinin değerlendirme dışı
bırakılmasına yönelik idarece tesis edilen işlemde mevzuata uyarlık bulunmadığı tespiti
yapılarak söz konusu isteklinin teklifinin değerlendirmeye alınması gerektiği belirtilmiştir.
Bu çerçevede, E+M Elek. Sis. Hiz. A.Ş.nin teklifinin yeniden değerlendirmeye
alınması sonrasında, bu isteklinin sunmuş olduğu iş deneyim belgesinde ihale konusu iş ve
benzer işe ilişkin kısımlarına ait tutarların yeterli olup olmadığına yönelik olarak, ihale
komisyonu kararında belirtildiği üzere gerekli tespitlerin idarece yapılması ve yapılacak
değerlendirme sonucunda ihalenin sonuçlandırılması gerektiği anlaşılmıştır.
Sonuç olarak, yukarıda belirtilen mevzuata aykırılıkların düzeltici işlemle
giderilebilecek nitelikte olduğu tespit edildiğinden, aşırı düşük teklif sorgulaması kapsamında
açıklanması istenen özel nitelikteki iş kalemlerine ait analizlerin bütün girdileri içerecek
surette oluşturulması, açıklanması gerekmeyen analiz girdilerinin mevzuata uygun bir şekilde
belirlenmesi ve buna göre teklif bedeli aşırı düşük bulunan isteklilerden yeniden açıklama
istenmesi, bu aşamadan sonraki ihale işlemlerinin mevzuata uygun olarak yeniden
gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
Açıklanan nedenlerle, 4734 sayılı Kanun'un 65'inci maddesi uyarınca bu kararın tebliğ
edildiği veya tebliğ edilmiş sayıldığı tarihi izleyen 30 gün içerisinde Ankara İdare
Mahkemelerinde dava yolu açık olmak üzere,
Anılan Kanun'un 54'üncü maddesinin onbirinci fıkrasının (b) bendi gereğince düzeltici
işlem belirlenmesine,
Oyçokluğu ile karar verildi.
Mahmut GÜRSES
Başkan
Kazım ÖZKAN
II. Başkan
Ali Kemal AKKOÇ
Kurul Üyesi
Ahmet ÖZBAKIR
Kurul Üyesi
Mehmet Zeki ADLI
Hasan KOCAGÖZ
Kurul Üyesi
Hamdi GÜLEÇ
Kurul Üyesi
Kurul Üyesi
10
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No
Gündem No
Karar Tarihi
Karar No
: 2015/026
: 27
: 17.04.2015
: 2015/UY.II-1149
KARŞI OY
İncelenen ihalede,
Başvuru sahibinin itirazen şikayet dilekçesinin 4’üncü maddesinde yer alan, ihale
üzerinde bırakılan isteklinin aşırı düşük teklif açıklamalarının uygun olmadığı ve teklifin
değerlendirme dışı bırakılması gerektiği şeklindeki iddiasının incelenmesi neticesinde, Kurul
çoğunluğunca, incelenen ihalede, ihale konusu işe ait iş kalemleri/gruplarının tariflerine
uygun olarak, iş kalemleri/gruplarına ait bütün girdileri, uygun ölçü birimleri ve miktarları
içerecek surette analizlerin hazırlanması ve bu analizlere göre aşırı düşük teklif
açıklamalarının istenmesi gerekmekte iken, uygun olmayan analizlerle açıklama istenmiş
olması mevzuata uygun olmadığından, aşırı düşük teklif açıklamalarının yeniden istenmesi
gerektiği gerekçesi ile “düzeltici işlem belirlenmesine” karar verilmiştir.
Yapılan incelemede, incelenen ihalede, idarece hesaplanan sınır değerin altında teklif
sunan iki istekliden aşırı düşük teklif açıklaması istendiği, açıklama sunan isteklilerden
başvuru sahibi Ultra Tek. San. ve Tic. A.Ş.nin açıklaması idarece uygun bulunmayarak teklifi
değerlendirme dışı bırakılmış ve açıklaması uygun bulunan diğer istekli Şahin Yılmaz Enerj.
İnş. Taah. San. ve Tic. Ltd. Şti.- Emre Ray Enerj. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. İş Ortaklığı
ekonomik açıdan en avantajlı teklif sahibi olarak belirlendiği, idarece gönderilen açıklama
talep yazısı ekinde, açıklama istenecek iş kalemleri listesi, açıklama istenecek analiz girdileri
ve açıklama istenmeyen malzemelerin listesine yer verildiği, açıklama istenecek iş kalemleri
listesinde, “Sıralı iş kalemleri listesi”ne göre idarece tespit edilen ve toplam tutarı yaklaşık
maliyet tutarının %80,3’üne tekabül eden 15 adet iş kalemi bulunduğu, söz konusu iş
kalemlerinin kamu kurum ve kuruluşlarınca yayımlanmış birim fiyatlar ile uyumlu olmayan
özel iş kalemleri ile birden fazla iş kalemini ihtiva eden paçal iş kalemi niteliğinde olduğu,
açıklama talep yazısı ekinde söz konusu iş kalemlerine ait analiz girdileri ve miktarlarının
gösterildiği analiz formatlarının isteklilere verildiği, Kurul çoğunluğunca verilen kararda yer
verilen iş kalemlerineilişkin açıklamaların Tebliğ’in 45.1.4’üncü maddesinde yer alan “…
Ancak idarece niteliği gereği analiz formatı hazırlanamayan iş kalemlerine ilişkin isteklilerin
açıklamaları kapsamında analiz sunmalarına gerek olmayıp, anılan iş kalemlerine ilişkin
açıklamalar 45.1.13 maddesi uyarınca yapılabilir.” açıklaması doğrultusunda, Tebliğ’in
45.1.13’üncü maddesinde yer alan açıklamalara göre yapabileceği, bu nedenle idare
tarafından aşırı düşük teklif sorgulamasının yeniden yapılmasına gerek olmadığı
değerlendirilmektedir.
Yukarıda yer alan hususlar çerçevesinde, Kurul çoğunluğunun kararı gereğince, aşırı
düşük teklif sorgulamasına tabi olan iş kalemlerinden %80 lik grupta yer aldığı ve idarece ilk
açıklaması uygun olmadığı tespit edildiği halde, teklifi aşırı düşük olarak belirlenen
isteklilerin tümüne aşırı düşük teklif sorgulamasının, aynı iş kalemlerini içerecek şekilde
yeniden yapılması durumunda, teklifi uygun olmayan bir isteklinin teklifinin uygun hale
getirilmesi sonucunun ortaya çıkacağı, ayrıca, idarece yapılan sorgulama sonucunda sunduğu
açıklamalarla idarenin ikna olduğu bir ihalede, bu durumun 4734 sayılı Kamu İhale Kanunun
5’inci maddesinde yer alan temel ilkelerden eşitlik ilkesine aykırılık teşkil edeceği sonucuna
varılmıştır.
11
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No
Gündem No
Karar Tarihi
Karar No
: 2015/026
: 27
: 17.04.2015
: 2015/UY.II-1149
Bu itibarla, söz konusu iş kalemlerine ilişkin olarak sunulan aşırı düşük teklif
açıklamasının değerlendirilmesi gerektiği ve ihale üzerinde bırakılan isteklinin aşırı düşük
teklif açıklamalarının uygun olduğuna ilişkin gerçekleştirilen işlemin yerinde olduğu
anlaşılmıştır.
Açıklanan nedenlerle, uyuşmazlığa konu ihalede, başvuru sahibinin 4’üncü
maddesinde yer alan iddiaya ilişkin olarak, “itirazen şikâyet başvurusunun reddine”
karar verilmesi gerektiği yönündeki düşüncemle, bu hususa ilişkin Kurul
çoğunluğunca alınan “düzeltici işlem belirlenmesine” niteliğindeki karara
katılmıyorum.
Hasan KOCAGÖZ
Kurul Üyesi
12
Pro Özellikler
Arama, arşiv, not alma ve PDF indirme için Pro üyelik gerekli.
Arşiv & Notlar
Kararları arşivlemek ve not almak için Pro üyelik gereklidir.